हामीले साहित्यका अध्ययनको एउटा तर्कसङ्गत आधार खडा गरेका छौं त्यसैले हामी के भन्न सक्छौं भने साहित्यको व्यवस्थित र अविच्छिन्न अध्ययन सम्भव छ । यसका लागि अङ्ग्रेजीमा कुनै पनि यस्तो शब्द छैन जसलाई निकै सन्तोषजनक मान्न सकिन्छ । जो शब्द सबै भन्दा बढी प्रयोगमा आउँछन् ती हुन् साहित्यिक पण्डित्याइँ (लिटररी स्कलरशिप) र साहित्यिक भाषातत्वको अध्ययन (फिलोलजी) ।
पहिलो शब्द त किन मात्र आपत्तिजनक छ भने यसबाट कस्तो लाग्छ भने आलोचना शब्दलाई त्यसका क्षेत्रबाट हटाइँदै छ र अध्ययनका सैद्धान्तिक पक्षमाथि बल दिइँदैछ । यदि कसैले स्कलर शब्दको एमर्सनले जस्तै व्यापक अर्थ लगाउँदै समालोचकलाई पनि समेट्छ भने यो शब्द निःसन्देह सर्वथा स्वीकार्य हुन्छ । दोस्रो शब्द फिलोलजीबाट त अनेक तरहका भ्रान्ति नै उत्पन्न हुन सक्छन् । अहिलेसम्म यसको जुन अर्थमा प्रयोग हुँदै आएको छ त्यसमा साहित्यिक र भाषाविषयक अध्ययन मात्र समेटिएको छैन कि बरु ती सबै अध्ययनलाई स्थान दिइएको छ जो मानव मस्तिष्कका उपज हुन् । यद्यपि यो शब्द जर्मनीमा सबै भन्दा लोकप्रिय उन्नाइसौं शतकमा भएको थियो परन्तु मोडर्न फिलोलजी, फिलोलजिकल क्वाटर्ली र स्टडीज इन फिलोलजी जस्ता पत्रिकाहरूका शीर्षकका रूपमा यो शब्द अझै पनि प्रयुक्त हुँदै आएको छ । फिलोलजीको आधारभूत ज्ञानकोष लेख्ने बेकले (यो पुस्तक सन् १८७७ मा प्रकाशित भएको थियो तर यसको केही अंश भने सन् १८०९ तिर दिइएका व्याख्यानका आधारमा लेखिएको थियो) फिलोलजीको परिभाषा गर्दै उनले यसलाई ज्ञात कुराको ज्ञान भनेका थिए । अतः यसमा भाषा र साहित्य, कला र राजनीति र सामाजिक रीतिरिवाजका सबै प्रकारका अध्ययनलाई समेटिएको थियो । असलमा बेकको फिलोलजी र ग्रिनलेको साहित्यिक इतिहासमा कत्ति फरक छैन । अनि के चाँहिं स्पष्ट नै छ भने यसका प्रेरणाको स्रोतका रूपमा शास्त्रीय अध्ययनको आवश्यकता रहेको छ जसका लागि विशेषतः इतिहास र पुरातत्वको सहायता आवश्यक जस्तो लाग्छ । बेकका दृष्टिमा फिलोलजी भनेको समग्र सभ्यताको विज्ञान, विशेषतः त्यस कुराको विज्ञान हो जसलाई उनले जर्मन स्वच्छन्दतावादका शब्दावलीमा राष्ट्रिय भावना भनेका थिए अनि साहित्यिक अध्ययन त्यसको एक शाखा मात्र थियो । आज आफ्नो व्युत्पत्तिका कारण र विशेषज्ञहरूका अनेक वास्तविक खोजका कारण फिलोलजीलाई प्रायः भाषाविज्ञानका अर्थमा र विशेषतः ऐतिहासिक व्याकरण र भाषाहरूको पुरातन रूपका अध्ययनका अर्थमा ग्रहण गरिन्छ ।
साहित्यिक अध्येताका प्रयोगका लागि अर्काे एउटा शोध वा अनुसन्धान शब्दको पनि प्रयोग गरिन्छ तर यो शब्द वास्तवमा अनुपयुक्त जस्तो लाग्छ किनभने यसमा सामग्रीको प्राथमिक खोजमा मात्र बल दिइन्छ र यसमा सहज सुलभ सामग्री र अनुसन्धेय सामग्रीका बीच असङ्गत भेद गरिन्छ या गरेजस्तो प्रतीत हुन्छ ।
उदाहरणका लागि, मानौं कुनै व्यक्ति कुनै दुर्लभ ग्रन्थ पढ्न ब्रिटिश म्युजियममा जान्छ भने त्यो अनुसन्धान हुन्छ परन्तु यदि ऊ घरैमा कुर्सीमा आरामसँग बसेर त्यसै पुस्तकको पुनर्मुद्रित प्रति पढ्छ भने उसले एउटा भिन्न मानसिक प्रक्रिया हुँदै अघि बढ्नु पर्छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ । अनुसन्धान शब्दबाट बढीभन्दा बढी कति मात्र ध्वनित हुन्छ भने यो यो प्रकारका केही प्राथमिक कार्य गर्नुपर्ने हुन्छ जसका सीमा र स्वरूपहरू काफी हदसम्म समस्या कुन प्रकारको हो भन्ने कुरामा निर्भर गर्छन् । परन्तु यसबाट
अर्थनिर्धारण, प्रवृत्ति निरूपण र मूल्याङ्कन जस्ता सूक्ष्म कुराको पत्तै हुँदैन जो साहित्यिक अध्ययनका आफ्नै खास विशेषता हुन् ।
के कुरा प्रष्ट नै छ भने हाम्रो यस अध्ययनका प्रसङ्गमा साहित्य सिद्धान्त, समालोचना र इतिहासका बीच भेद देखाउनु अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । साहित्यलाई दुईवटा दृष्टिकोणले हेर्ने गरिन्छ । एक त समग्र साहित्यलाई एकैचोटि आफ्ना अगाडि राखेर, अर्काे यसलाई कालक्रमका आधारमा व्यवस्थित गरेर र ऐतिहासिक प्रक्रियाका अभिन्न अङ्गका रूपमा मानेर । प्रथमतः यी दुवैमा नै भेद देखिन जान्छ । अनि साहित्यको सिद्धान्त र मानदण्डको अध्ययन र ठोस कलाकृतिको अध्ययनका बीचमा पनि भिन्नता देखिन्छ । हामी तिनलाई चाहे अगल छुट्ट्याएर वा कालक्रममा राखेर अध्ययन गरौं । यदि हामी साहित्यिक अध्ययनका नियम, वर्गीकरण र मानदण्डहरूलाई साहित्य सिद्धान्त मानेर हिड्यौं र तिनलाई ठोस कलाकृतिका अध्ययनबाट अलग गरेर यस दोस्रालाई साहित्यिक आलोचना (जो अध्ययनको एउटा रूढ प्रणाली हो) वा साहित्यको इतिहास भन्यो भने त्यसले हामीलाई बढी सुबिधाजनक कुरा हुनेछ । निःशङ्क रूपमा साहित्यिक समालोचना शब्दको प्रयोग प्रायः कसरी गरिन्छ भने मानौं त्यसमा सारा साहित्य सिद्धान्त समेटिएको होस् तर त्यस प्रकारको प्रयोग गर्दाखेरि एउटा उपयोगी भेदक रेखाको उपेक्षा गरिएको हुन्छ । अरिस्टोटल सिद्धान्तकार थिए सेन्ट ब्युभ चाहिं मुख्यतः आलोचक थिए । केनेथ वर्क काफी हदसम्म एकजना सिद्धान्तकार हुन् भने आर पी ब्ल्याकमूर मुख्यतः साहित्य समालोचक । साहित्य सिद्धान्त शब्दमा त्यसरी नैसाहित्यिक आलोचनाको सिद्धान्त र साहित्यिक इतिहासकोसिद्धान्त पक्ष पनि समावेश गरिन्छ । यस पुस्तकमा त्यसै गरिएको छ ।
यस्तो विभेदक रेखा एकदमै स्पष्ट छ र यसलाई अधिकांश व्यक्तिहरूद्वारा स्वीकार गरिएको छ । परन्तु यस्ता पद्धतिको प्रयोग एकलाई अर्काबाट अलग राखेर गर्न सकिंदैन भन्ने ज्ञान कमै व्यक्तिहरूमा पाइन्छ । यी पद्धतिमध्ये प्रत्येक एकबाट अर्काे अभिन्न रूपमा यसरी आवद्ध हुन्छन् कि आलोचना र इतिहास बिनाको साहित्य सिद्धान्त वा साहित्य सिद्धान्त र इतिहास बिनाको आलोचना वा साहित्य सिद्धान्त र आलोचना बिनाको इतिहासको कल्पना पनि गर्न सकिंदैन । स्पष्ट नै छ ठोस साहित्यिक कृतिहरूका अध्ययनलाई आधार नबनाइकन साहित्य सिद्धान्तको रचना गर्न असम्भव छ । कुनै आधार बिनाको मानदण्ड, श्रेणी विभाजन र विधागत भेद गर्न कठिन छ । परन्तु त्यसै गरी केही प्रश्नहरू, अवधारणाहरू, सामान्य नियम र सन्दर्भहरू बिना साहित्यको आलोचना र इतिहास लेखन पनि सम्भव हुँदैन । निश्चयतः हटाउनै नसकिने कुनै सन्देह बाँकी छैन । जब हामी पढ्छौं आफ्ना मनमा कुनै निश्चित धारणा बनाएर नै पढ्छौं । अनि साहित्यिक कृतिहरूका बारेमा हाम्रो अनुभव जतिजति बढ्दै जान्छ त्यतित्यति ती धारणाहरूमा परिवर्तन र संशोधन हुँदै जान्छ । यो एउटा द्वन्द्वात्मक प्रक्रिया हो जसमा सिद्धान्त र व्यवहार दुवैको परस्पर अर्थ खुल्दै जान्छ ।
साहित्यका इतिहासलाई सिद्धान्त र आलोचनाबाट अगल गर्ने प्रयास पटकौं भइसकेको छ । उदाहरणका रूपमा एफ डब्लु वाटसनलाई लिनसकिन्छ जसले के तर्क दिएका थिए भने साहित्यका इतिहासमा क को उत्पत्ति ख बाट भएको भन्ने देखाउने प्रयास गरिन्छ जब कि आलोचनामा क लाई ख भन्दा राम्रो भन्ने पुष्टि गरिन्छ । यस मतानुसार इतिहासको सम्बन्ध परीक्षणीय तथ्यहरूसँग हुन्छ जब कि सिद्धान्त र आलोचनाको सम्बन्ध मत वा सुझाब र विश्वाससँग हुन्छ । परन्तु यस्तो भेद खासै ठोस आधारमा भएको होइन । साहित्यका इतिहासमा तटस्थ तथ्य भनेर भन्न सकिने खास सामग्रीको निकै अभाव छ । मूल्यगत निर्णय त सामग्रीका चयनमा नै आइपर्ने हुन्छ । यस्तो प्रश्न त त्यहीं आइहाल्छ जहाँ हामी पुस्तक र इतिहासमा भेद गर्नथाल्छौं अनि जब हामी यो वा त्यो लेखकका बोरमा कम बेसी पृष्ठमा लेख तयार गर्न थाल्छौं । तिथिहरू वा पुस्तक विशेषको सुनिश्चित ठेगान लगाउनु पर्दा पनि हामीले पहिले नै गरिसकेका केही निर्णय छन्ं जस्तो देखापर्छ जसका कारण हामी कैयौ अन्य पुस्तक र घटनाहरूका बीचबाट त्यस विशेष पुस्तक वा घटनाको छनोट गर्छौं । यदि तिथि मिति, पुस्तक विशेष र जीवनका घटनाहरू आदि तथ्यहरू अरुका तुलनामा बढी तटस्थ हुन्छन् भन्ने मान्ने हो भने पनि त्यसबाट हामीलाई साहित्यिक इतिवृत्तिका सङ्कलनको सम्भावना मान्दछौं । परन्तु अलिकति अघि बढ्दा कुनै पनि प्रश्नमा, पाठालोचन या स्रोत र प्रभावका अध्ययनका लागि पनि निर्णयको प्रश्न निरन्तर खडा भइरहन्छ । जस्तो कि जब हामी पोपमाथि ड्राइडनको प्रभाव परेको छ भनेर भन्छौं भने त्यसका लागि हामीले उनीहरूका समकालीन अनेक कविहरूकाबीचबाट पोप र ड्राइडनलाई पृथक् गर्नुपर्ने मात्र हैन बरु त्यसका साथै ड्राइडन र पोप दुवैका निजी विशिष्टताहरूको जानकारी राख्नु आवश्यक छ र त्यसपछि मात्र तिनीहरूलाई तौलने वा तुलना गर्ने र चयन गर्ने क्रम सुरु गर्छौं जो अनिवार्यतः आलोचनात्मक नै हुन्छ । ब्युमा र फ्लेचरका सहलेखन सम्बन्धी समस्यालाई तबसम्म समाधान गर्न सकिंदैन जबसम्म हामीले त्यस विषयसँग सम्बन्धित फलानो शैलीगत विशेषता फलानाको हो भन्ने एउटा महत्वपूर्ण सिद्धान्त निर्माण गर्दैनौं । यदि त्यसो नगर्ने हो भने हामीले शैलीगत भेदलाई एकदमै सामान्य मानेर उपेक्षा गर्नुपर्छ ।
परन्तु सामान्यतः साहित्यिक आलोचनालाई साहित्यका इतिहासबाट एकदमै पृथक् देखाउन केही अन्य आधारहरू दिइन्छ । यसमा निर्णयको आवश्यकता हुन्छ भन्ने कुरा त अस्वीकार गर्न सकिंदैन तर तर्क चाहिं के दिइन्छ भने साहित्यको इतिहासका केही निजी विचित्र मानदण्ड र कसी छन् अर्थात् दोस्रो युगका मानदण्ड । साहित्यिक पुनर्निर्माणका अभियन्ताहरूको भनाइ के छ भने हामीले हाम्रा पूर्वधारणाहरूलाई विचार गर्दागर्दैका अवस्थामा छोडेर विगत युगका मानिसहरूका मन मस्तिष्कलाई खोतलखातल पारेर उनीहरूले निर्माण गरेका मानक तहलाई स्वीकार गर्नुपर्छ ।
इतिहासवाद वा हिस्टोरीसिज्म भनिने यो दृष्टिकोण उन्नाइसौं शताब्दीका अवधिमा प्रतिपादित भएको हो यद्यपि त्यहाँ पनि अर्नेस्ट ट्रेट्स् जस्ता विख्यात ऐतिहासिक सिद्धान्तकारहरूले त्यसको आलोचना गरेका थिए । अब यसले प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा इङ्गल्याण्ड र अमेरिकामा प्रवेश पाइसकेको छ र हाम्रा साहित्यिक इतिहासकारहरूमध्ये कतिपयले उच्च वा मधुर स्वरमा त्यसको समर्थन गर्न थालेका छन् । जस्तो कि हार्डिन क्य्रागले के भनेका छन् भने गत कालमा ज्ञानका क्षेत्रमा जुन एकदमै नयाँ र राम्रो लहर आएको छ त्यो चिन्तनमा कालदोषबाट बच्ने प्रवृत्ति हो ।
एलिबेथकालीन मञ्चका रूढिहरू के हुन् र तत्कालका दर्शकहरू के चाहन्थे भन्ने कुराको अध्ययन गर्ने इ. इ. स्टोलले के सिद्धान्त प्रस्तुत गरेका छन् भने साहित्यिक इतिहासको मुख्य उद्देश्य लेखकले कुनै कृतिको रचना कुन आशयले गरेको हुन्छ भन्ने पत्ता लगाउनु हो । एलिजाबेथ कालीन मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त, जस्तो हास्य तत्व वा कविहरूको वैज्ञानिक वा अर्धवैज्ञानिक अवधारणाहरूका अध्ययनमा जुन प्रयास भएको छ तीमध्ये धेरैमा यस प्रकारको कुनै सिद्धान्त अवश्य निहित छ । यसै प्रसङ्गमा रोजमण्ड ट्यूबले आध्यात्मिक बिम्बविधानको उत्पत्ति र अर्थ निर्धारण गर्ने प्रयत्न गरेका छन् । डन र उनका समकालीन साथीहरूले फ्रान्सेली समाज सुधारक ¥यामसबाट तर्कपद्धतिको प्रशिक्षण पाएका थिए ।
यस प्रकारका अध्ययनले हामीलाई के कुरामा पूर्ण सहमत बनाइदिन्छन् भने प्रत्येक युगका आआफ्नै आलोचनात्मक मान्यता र रूढिहरू हुन्छन् । अतः मानिस प्रत्येक युगमा आफैमा एउटा स्वतः पर्याप्त एकाइ हुन्छ जसलाई उसले आफ्नै विशिष्ट ढङ्गका कविताका माध्यमबाट व्यक्त गर्छ र त्यसको तुलना अन्य युगका कविताबाट गर्नसकिंदैन भन्ने निष्कर्षमा पुगेका छन् । यस मतको प्रतिपादन ए पोटलले आफ्नो पुस्तक इडियम अव पोइट्रीमा बडो सशक्त ढङ्गले गरेका छन् । उनी यसलाई आलोचनात्मक सापेक्षतावादको नाम दिंदै के भन्छन् भने कविताका इतिहासमा सम्वेद्यतामा गहन परिवर्तन आइरहन्छन् र तिनमा कुनै प्रकारको एकसूत्रता पाइँदैन । किनभने उनले आचार र धर्मका निरपेक्ष मानदण्डहरूका स्वीकृतिसँग यसलाई जोडिदिएका छन् अतः उनको यस्तो स्थापना निकै मूल्यवान् छ । साहित्यिक इतिहासले यस अवधारणाअनुसार अधिकतम माँग के गर्नसक्छ भने गत युगको वा लुप्त रुचिको कल्पना गर्ने, त्यसप्रति सहानुभूति राख्ने र त्यससित गहन हार्दिक अनुभव गर्ने यत्न गरियोस् । अनेक सभ्यताहरूका सामान्य जीवनदृष्टि, भावना, अवधारणा, पूर्वाग्रह र अन्तर्निहित मान्यताहरूको सजीव रूप तयार गर्ने अनेक यस्ता प्रयास भएका छन् जसमा पर्याप्त सफलता पनि मिलेको छ । ग्रिकहरूमा देवताहरू स्त्रीहरू र अरु जातिप्रति कस्तो धारणा थियो भन्ने विषयमा अहिले हामीलाई धेरै कुराको जानकारी भइसकेको छ । मध्ययुगमा मानिसहरूका विश्वोत्पत्ति सम्बन्धी के धारण थिए भन्ने कुरा आज हामी बडो स्पष्टसँग भन्न सक्छौं । अनि कुस्तुन्तुनिया (बाइजेन्टाइन) र चीनका कलाहरूलाई मानिसहरूले एकदमै भिन्न ढङ्गले हेर्ने वा कम से कम एकदमै भिन्न कला परम्परा र रूढिहरूको जुन परिचय प्राप्त छ त्यसलाई प्रस्तुत गर्ने अनेक प्रयास भएका छन् । जर्मनमा त यस प्रकारका अध्ययनको एक प्रकारको तरङ्ग नै आएको छ । त्यसमा सक्रिय रहेका मध्ये धेरै स्पेङ्गलरबाट प्रभावित छन् । त्यसमा गोथिक जाति र ब्यारोक जातिहरू (१५५०–१८००ई. सम्मको कलाशैली) को अध्ययन गरिन्छ र के मान्ने गरिन्छ भने त्यसका सबै अध्येता हाम्रो युगभन्दा सर्वथा भिन्न लोकमा वा आफ्ना छुट्टै दुनियाँमा बस्छन् ।
साहित्यका अध्ययनमा ऐतिहासिक पुनर्निर्माणको यस्तो प्रयासका परिणामस्वरूप लेखकका आशयमाथि ज्यादै बल दिन थालियो र लेखकका आशयको अध्ययन समालोचना र साहित्य विषयक रुचिको इतिहासमा गर्न सकिन्छ भन्ने मान्न थालियो । सामान्यतः के मानिन्छ भने यदि हामीले लेखकको आशय निश्चित गर्न सक्यौं र लेखकले त्यसलाई पुरा गर्न सफल भयो भएन भन्ने जान्नसक्यौं भने हाम्रो काम आलोचनाबिना पनि चल्नसक्छ । लेखकले समकालीन प्रयोजनको पूर्ति गरेको छ त्यसैले उसका कृतिको आलोचना गरिरहनु आवश्यक छैन अझ बरु त्यस प्रकारको आलोचना सम्भव नै छैन भनिदिए हुन्छ । यसरी यस पद्धतिले आलोचनाको एक मात्र मानक स्वीकार गर्छ र त्यो समकालीन सफलता हो । यसरी के देखिन्छ भने साहित्यसम्बन्धी एक, दुई हैन कि सयौं स्वतन्त्र, परस्पर भिन्न र एकदमै अलग धारणाहरू छन् । तीमध्ये प्रत्येक आफ्नै ढङ्गले उपयुक्त छन् । कविताका विषयमा त मानिसहरूका धारणा कति अलगअलग छन् भने निष्कर्षमा केही पनि हात लाग्दैन ।
त्यसको एकमात्र परिणाम भने अरु केही नभएर विशुद्ध अराजकता वा सबै मूल्यको समाप्ति हुनसक्छ । साहित्यका इतिहासको त धोती नै खुस्क्याइएको छ त्यसैले त्यो त एक तर्कहीन पङ्तिहरूको एउटा थुप्रो मात्र बन्न गएको छ । त्यसभन्दा कैयौं बढी मर्यादित दृष्टिकोण त्यो हो जसमा काव्यादर्शका अतिवादी दुई विपरीत ध्रुब हुन्छन् र ती यति भिन्न हुन्छन् कि तिनलाई एउटै नाम दिन मिल्दैन भन्ने मानिन्छ, जस्तो शास्त्रीयतावादी काव्य र स्वच्छन्दतावाद, काव्यबारे पोपको आदर्श र वर्डस्वर्थको आदर्श, वाच्यार्थप्रधान काव्य र व्यञ्जनाप्रधान काव्य आदि ।
परन्तु लेखकका आशयको अध्ययन गर्नु नै साहित्यका इतिहासको काम हो भन्ने धारणा एकदमै गलत लाग्छ । कुनै कलाकृतिको अर्थवत्ता त्यसको आशयका साथै खस्कँदैन र न आशयलाई नै कलाकृतिको अर्थ मान्न सकिन्छ । एउटा मूल्यप्रणालीका रूपमा हेर्दा कलाकृतिको एउटा स्वतन्त्र जीवन हुन्छ । कुनै कलाकृतिको समग्र अर्थ, लेखक तथा समकालीनहरूका लागि त्यसको जे अर्थ हुन्थ्यो त्यसैमा मात्र सीमित गरिनु हुँदैन । त्यो उत्तराधिकारका प्रक्रियाको अर्थात् युगौंयुगसम्म त्यसका पाठकहरूद्वारा गरिएको त्यसका आलोचनाका इतिहासको परिणाम हुन्छ । ऐतिहासिक पुनर्निर्माणका पक्षधरहरूले झै यो पूर्ण प्रक्रिया असङ्गत छ र हामी त्यसका आदिम कालतिर नै फर्कनु पर्छ भन्ने घोषणा गर्नु अनावश्यक र यथार्थमा असङ्गत देखिन्छ । हाम्रा लागि यो अतीतका निर्णयहरूमा आपूmलाई यति व्यस्त राख्ने कि हामी बिसौं शताब्दीका मान्छे नै नरहौं भन्ने कुरा त एकदमै असम्भव छ । हामी आफ्नो भाषा, आफ्ना नवार्जित भावनाहरू, विगतको शतकको प्रभाव र अभिव्यञ्जनाप्रतिको आफ्ना सम्बन्धलाई बिर्सन सक्दैनौं । हामी होमर वा चसरका समकालीन पाठक, एथेन्सको डायोनिसस वा लन्डनको ग्लोब थिएटरमा देखाइएका नाटकका दर्शक बन्न सक्दैनौं । कुनै विगतका जीवन दृष्टिमा साँच्चै नै भाग लिने र कल्पनाका आधारमा त्यसलाई आरम्भदेखि नै पुनस्र्थापित गर्ने कुरामा सधै एउटा निकै निर्णायक पृथकता बनिरहनेछ । युरिपाइडिसको नाटक बेक्कीका दर्शक जसरी डायोनिससलाई वास्तविक मानेर उसका कुरामा हाँस्थे हामी त्यसलाई त्यसरी नै साँचो मानेर हाँस्न सक्दैनौं । न हामीमध्ये कुनै दाँतेका नरकको घेरा वा आत्मशुद्धिका पहाडहरूलाई पूर्णतः सत्य मान्न तयार छौं । यदि हामी सेक्सपियरका समकालीनहरूका लागि त्यसको के अर्थ थियो भन्ने कुराको सजीव कल्पना गर्न समर्थ भयौं भने हामीले तिनका अर्थवैभवलाई नै नष्ट गरिदिनेछौं । हेम्लेटमा पछिल्ला पुस्ताले जुन अनुकूल अर्थ खोजेका थिए ती सबैलाई हामीले छोपिदिने छौं र एउटा नयाँ व्याख्याका सम्भावनालाई पनि समाप्त गरिदिनेछौं ।
यहाँ मैंले यो मान्यता स्थापित गर्नखोजेको होइन कि मानिसहरू साहित्यको उट्पटाङ् अर्थ लगाइरहन सकून् । साहित्यको सही अर्थ लगाउने र त्यसको मनपरी अर्थ लगाएर हनेहरूका बीच भेद गर्ने समस्या सधै रहि नै रहन्छ र प्रत्येक कुरामा त्यसको पृथक् समाधानको आवश्यकता भइरहनेछ ।
इतिहासका विद्वान्ले कुनै कृतिलाई हाम्रो आफ्नो युगीन दृष्टिकोणअनुसार अर्थ लगाएर सन्तुष्ट भइरहनेछैन । त्यसको सुबिधा त पेशागत समालोचकलाई हुन्छ जसले अतीतको मूल्याङ्कन विद्यमान शैली वा आन्दोलनका आवश्यकता अनुरूप गर्छन् । इतिहासकारले यदि कलाकृतिलाई आफ्नो वा लेखकको समकालीन नभएर कुनै तेस्रो युगका नजरले हे¥यो भने या कुनै कृतिको अर्थनिरूपण र आलोचनाको समग्र इतिहासको सर्वेक्षण ग¥यो भने जसले त्यसको सम्पूर्ण अर्थवत्ताका लागि निर्देशनको काम गर्नसक्छ त्यो उसका लागि ज्ञानवद्र्धक हुनसक्छ ।
व्यावहारिक आधारमा ऐतिहासिक दृष्टिकोण र समकालीन दृष्टिकोणका बीच यस प्रकारको स्पष्ट छनोट एकदमै कमै सम्भव हुनजान्छ । हामी कथित सापेक्षतावाद र कथित निरपेक्षतावादबाट सधै सावधान रहनु पर्छ । मूल्यको विकास मूल्याङ्कनको ऐतिहासिक प्रक्रियाबाट हुन्छ परन्तु मूल्याङ्कनको ऐतिहासिक प्रक्रियालाई बुझ्न तिनै मूल्यबाट नै सहयोग प्राप्त हुन्छ । ऐतिहासिक सापेक्षतावादको उत्तर आग्रहपूर्ण निरपेक्षतावाद हुँदैन जो अपरिवर्तनशील मानव प्रकृति वा कलाको सार्वजनिनताका सिद्धान्त अनुरूप हुनजान्छ । हामीले एउटा त्यस्तो दृष्टिकोण अपनाउनु पर्छ जसका लागि यथातथ्यवाद शब्द सबैभन्दा उपयुक्त जस्तो प्रतीत हुन्छ । हामीले कुनै पनि कृतिलाई त्यसको सिर्जना काल र त्यसपछिका सबै युगका मूल्यका सन्दर्भमा राखेर हेर्नुपर्छ । कुनै पनि कृति शाश्वत (अर्थात् आÇनै निजी रङ्गको) त हुन्छ नै साथै त्यो ऐतिहासिक पनि हुन्छ (अर्थात् त्यो विकासको एउटा त्यस्तो क्रम हुँदै अघि बढ्छ जसलाई ठिकसँग बताउन पनि सकिन्छ) । सापेक्षतावादले साहित्यका इतिहासलाई विभिन्न टुक्राहरूको एउटा श्रृङ्खला बनाएर राखिदिन्छ जब कि अधिकांशतः निरपक्षतावादले या चिर परिवर्तनशील वर्तमानलाई प्रस्तुत गर्छ वा कुनै असाहित्यिक अमूर्त आदर्शमाथि निर्भर गर्छ (जस्तो ः नव मानवतावाद, माक्र्सवाद वा नव टोमवादी मानदण्ड) जसले साहित्यका ऐतिहासिक विविधताप्रति समुचित न्याय गर्न सक्दैन । यथातथ्यवादको आशय हो हामीले सबै युगको साहित्य या कविता एकै हुन्छ जो निरन्तर विकसित हुँदै जान्छ, परिवर्तन हुँदै जान्छ र जसको भविष्य अनन्त सम्भावनामय छ भन्ने मानेर चल्नुपर्छ । साहित्य न त कुनै त्यस्ता अनौठा कृतिहरूको श्रृङ्खला हो जसको परस्परमा कुनै समानता हुँदैन, न त्यस्ता कृतिहरूको श्रृङ्खला हो जसलाई स्वच्छन्दतावादी युग, शास्त्रीयतावादी युग, पोपको युग वा वर्डस्वर्थ युग जस्ता कालक्रममा विभाजन गर्न सकिन्छ । यो त एकरूपता वा अपरिवर्तनीयताको समष्टि संसार हो जसलाई अलि प्राचीन शास्त्रीयतावादमा आदर्श मानिन्थ्यो ।
निरपेक्षतावाद र सापेक्षतावाद दुवै मिथ्या हुन् तर कम से कम अमेरिकामा त्यसभन्दा ठुलो खतरा त्यस सापेक्षतावादबाट छ जसलाई मूल्यहरूको अराजकता भन्नसकिन्छ र जससँग आलोचना कार्यले एकदमै आत्मसमर्पण जस्तो गरिदिएको छ ।
व्यावहारिक दृष्टिले हेर्नेे हो भने साहित्यको कुनै इतिहास आजसम्म छनोटको कुनै पनि सिद्धान्त नअपनाईकन र चरित्रचित्रण अनि मूल्याङ्कनको कुनै प्रयासै नगरीकन लेखिएको छैन । समालोचनाका महत्वलाई अस्वीकार गर्ने साहित्यका इतिहासकारहरू अचेतन रूपमै आफै पनि समालोचक हुनगर्छन्, सामान्यतः यी त्यस्ता आश्रित आलोचक हुन्छन् जसले परम्परागत मानक र कीर्तिमानलाई कुनै तर्कवितर्क बिना नै आत्मसात गर्छन् । वर्तमानमा सामान्यतः पछाडि परेका ती स्वच्छन्दतावादीहरू यस श्रेणीमा आउँछन् जसले अरु सबै कलाप्रति, त्यसमा पनि विशेषतः आधुनिक साहित्यप्रति उपेक्षा भाव राख्दछन् । परन्तु आर.जी कलिङ्वुडको जुन व्यक्ति आपूmलाई सेक्सपियरलाई किन कवि ठहराइयो भन्ने आधारभूत कुराको जानकारी भएको दाबी गर्छ र त्यही व्यक्तिले मिस स्टाइन कवि हुन् वा होइनन् र होइनन् भने किन होइनन् भन्ने कुरा जान्दछु भन्ने पनि दाबी गर्छ भन्ने भनाइ चाहिं ठिक हो ।
यस्ता पाण्डित्यपूर्ण प्रवृत्तिको सबैभन्दा नराम्रो परिणाम के रहृयो भने विद्यमान साहित्यलाई गम्भीर अध्ययनका लायक नै मानिएन । विद्वान्हरू आधुनिक साहित्यलाई कति व्यापक अर्थमा ग्रहण गर्छन् भने उनीहरूका विचारमा मिल्टन पछिको सायदै कुनै कृति गहन अध्ययनका लागि उपयोगी छ । पछि त त्यसलाई अठारौं शताब्दीको परम्परागत साहित्यिक इतिहासका रूपमा त्यसका लागि उचित र नियमित स्थान स्वीकार गरियो र त्यसको चर्चा गर्नु एउटा फेसन नै भयो किनभने त्यो बढी आकर्षक, अधिक स्थिर र अधिक क्रमबद्ध दुनियाँमा पलायनका लागि यसले अवसर प्रदान गर्छ जस्तो लाग्छ । स्वच्छन्दतावादी युग र उन्नाइशौ शताब्दीका उत्तरार्धतर्फ पनि विद्वान्हरूको दृष्टि पुुग्न थालेको छ अनि साहित्यमा केही यस्ता अटल व्यक्तिहरू पनि छन् जो विद्वत्ताका क्षेत्रमा स्थिर भएर लागेका छन्, समकालीन साहित्यका पक्षमा छन् र त्यसको गम्भीर अध्ययन पनि गर्छन् । जीवित लेखकहरूको अध्ययनको विरोधमा एउटै के तर्क दिइन्छ भने उनीहरूबारे अध्ययन गर्ने व्यक्तिले समग्र परिप्रेक्ष्यमा अहिलेसम्म पुरा भएका उसका रचनाको उपेक्षा गर्नसक्छ उसले त्यस अर्थविस्तारको अवहेलना गर्नपुग्छ जो पछिल्ला कृतिबाट अघिल्ला कृतिलाई प्राप्त हुने कुराहरू हुन्छन् । यस्तो समस्या विशेषतः प्रगति गर्दै गरेका लेखकका बारेमा ठिक हुनसक्छ तर जब हामी उसको तुलना ती सुबिधासँग गर्छौं जो कृतिका रचनाको समय र परिवेशको जानकारी, लेखकको परिचय, सोधपुछ र पत्रव्यवहारको अवसरका रूपमा प्राप्त हुन्छ तब त्यस्तो समस्या एकदमै नगण्य जस्तो लाग्छ । यदि विगतका थुप्रै दोस्रो तहका अझ भनौं दसौं तहसम्मका लेखकहरूलाई अध्ययन गर्ने लायक मानिन्छ तब हाम्रो आफ्नो समयका प्रथम तथा दोस्रो तहका लेखकहरू पनि अवश्य अध्ययनका लायक हुन्छन् । दृष्टिकोणको अभाव वा भीरुताका कारण उनीहरू आफै कुनै किसिमको निर्णय लिन उदासीन देखिन्छन् । उनीहरू भावी युगले त्यसको मूल्याङ्कन गर्नेछ भन्ने गर्छन् र तिनीहरू त्यो अरु समालोचक र पाठकका साथै प्राध्यापकको निर्णय हुनेछ भन्ने पनि बुझ्दैनन् । साहित्यको इतिहासकार आलोचना र सिद्धान्तबाट जोगिन्छ भन्ने मान्नु एकदमै मिथ्या हो ? अनि त्यसको एउटा सामान्य कारण त के हो भने सम्पूर्ण कलाकृति आज हाम्रा सम्मुख विद्यमान छन् । ती सबैका बारेमा विचार गर्न सकिन्छ अनि प्रत्येक कलाकृतिले केही नकेही कलागत समस्या समाधान गर्न सक्छ चाहे त्यसको रचना हिजो मात्र भएको होस् वा हजार वर्ष पहिले ।
समालोचना सिद्धान्तलाई यसमाथि निरन्तर लागू नगरिकन त्यसको न त विश्लेषण हुनसक्छ न चरित्र निरूपण र मूल्याङ्कन । साहित्यका इतिहासकारले इतिहासकारै बनिरहन पनि समालोचक बन्नु जरुरी हुन्छ ।
त्यसका विपरीत जब समालोचक आफ्नो मन पर्ने वा नपर्ने व्यक्तिगत सीमाबाट बाहिर आउँछ तब उसका लागि साहित्यको इतिहास पनि निकै बढी महत्वपूर्ण हुनजान्छ । एउटा समालोचक जो ऐतिहासिक सम्बन्ध सूत्रबाट अनभिज्ञ रहन चाहन्छ ऊ आफ्ना निर्णयबाट निरन्तर विचलित भइरहन्छ । ऊ कुन चाहिं रचना मौलिक हो र कुनचाहिं परजीवी भन्ने बुझ््न सक्दैन । अनि ऐतिहासिक परिस्थितिको ज्ञान नहुनाका कारण ऊ कुनै विशेष कलाकृतिलाई बुझ्ने मानेमा पनि सधै गल्ती गरिहन्छ । जुन
समालोचकलाई इतिहासको कुनै ज्ञान हुँदैन उसले खालि अनुमान मात्र लगाउँछ वा महान् कृतिका लेखकहरूको आत्मवृत्तान्त खोज्नतिर लाग्छ । अनि समग्रमा त्यसको परिणाम के निस्कन्छ भने ऊ अधिक प्राचीन ग्रन्थहरूका गञ्जागोलमा पर्नबाट हिच्किचाउन थाल्छ अनि तिनलाई पुरातत्वविद् र भाषाविद्का समक्ष पसारो पारेर सन्तोष लिन्छ ।
त्यसको एउटा उदाहरणका रूपमा मध्यकालीन साहित्य त्यसमा पनि विशेषतः अङ्ग्रेजीको मध्यकालीन साहित्यलाई लिनसकिन्छ जसमा, सम्भवतः चसर अपवादका रूपमा हुनसक्छन्, सौन्दर्यशास्त्रीय र समालोचनात्मक दृष्टिले हेर्ने सायदै कोशिष गरिएको छ । यदि एङ्लो सेक्सन कविता वा मध्यकालका गीति रचनाहरूको समृद्ध भण्डारसँग आधुनिक संवेदनशीलतालाई तुलना गर्ने हो भने त्यसको एउटा नयाँ रूप प्रकाशमा आउने छ र त्यसरी नै यदि समकालीन साहित्यमाथि ऐतिहासिक दृष्टिले विचार गर्ने र तिनका विकासका समस्यामाथि व्यवस्थित रूपमा विचार गर्ने हो भने तिनमाथि एउटा नयाँ दृष्टि पर्छ । साहित्यिक इतिहास र साहित्यिक समालोचनाको सम्बन्ध टुट्नु दुवैका लागि घातक सिद्ध हुनेछ ।