शुक्रबार अर्थात् २०७९ चैत्र १७ गतेबाट यस वर्षको एसईइ शुरु भएको छ । यो मैले एसएलसी दिएपछि ९ वर्षपछिको परीक्षा हो । नाममा परिवर्तन भएजस्तै मूल्याकंन पनि ग्रेडिङमा हुन थालेको छ । मैले एसएलसी दिँदा अंकमा हुन्थ्यो ।एक दुई जना सँग कस्तो थियो उबेलाको अर्थात् म जन्मनु भन्दा पनि अगाडिको एसएलसी भनेर सोधे । नेपाल सरकारको उपसचिवबाट अवकाश लिनुभएका एक जना अंकलले भन्नुभयो, कहाँ यस्तो हुने हौँ , कम्ता गाह्रो थियो । बिहानै भान्जा प्रसन्नसँग विगतका दिनमा फर्किइयो, जतिबेला सिसउका रुखले पात भुइँलाई छोडेको हुन्छ, कुसुमको सितलो पारेर मन्च बनाइएको हुन्छ त्यहिबेला धेरै विधार्थीको मनले ठाँउ छोडेको हुन्छ ।
सिसउ र कुसुमको रुख सबैलाई मिल्यो की मिलेन कुन्नि? तर रुपन्देही कन्चन ५ (साविक रुद्रपुर ४) श्री सरस्वती मावि पढेका मेरा साथीहरुलाई पक्कै मिल्यो किनकी हाम्रो विद्यालयमा वार्षिक परीक्षाको रिजल्ट त्यस्तै रुखका तल हुन्थे । जतिबेला रुखहरु उजाड हुन्थे, मन खल्बलिन्थ्यो । उता मौसम उजाड, यता मन उजाड । जब रिजल्ट नजिकिँदै आयो फस्ट भइयो कि भइएन ? भन्ने चिन्ता । साथी रेशमले एउटा प्रसङ्ग सुनाए.... जब राति घर फर्किने बेला गोरु खोज्न गयो । गोरु छैन । जीवनमा एकै चोटी गोरु भेटाइदेउ भगवान म अब यस्तो गल्ती गर्दिन भन्थे रे । मलाई पनि भैसी हेर्न जादाँ यस्तै लाग्थ्यो । रिजल्ट आउने बेला समेत यस्तै यस्तै अनुभूति हुन्थ्यो । कक्षा ३ देखि कक्षा १० सम्म प्रथम हुदैँ गए, त्यस पपछिका कुरा ......हाहाहा । खैर, कुन कक्षामा हो कुन्नि प्रतिमा मेडमले अफिसको झ्यालनिर कुरा गर्दै हुनुहुन्थ्यो, मैले सुने आकृति फस्र्ट भइछे । मैले नसुन्नु पर्ने थियो सुने । मनले ठाउँ छोड्यो । धन्न सुनेका जति सबै सत्य हुँदैनन् । स्कुले जीवनमा प्रथम हुनुको खुशी भन्दा तल परिन्छ कि भन्ने चिन्ता हुन्थ्यो ।
परीक्षामा प्रथम भएको खबर आमालाई सुनाउन पाउँदा मलाई सधै खुशी लाग्ने । चाहे अन्तरहाजिरीजवाफ प्रतियोगिता होस् या परीक्षाको रिजल्टमा प्रथम भएको । तर, स्कुलमा घण्टी लागेको सुनिने मेरो घर, त्यति नजिकको विद्यालय रिजल्टमा आमा नजाने कुरै भएन । रिजल्टको दिन आमा स्कुल गएपछि सर मिसहरुसँगै हुने । रिजल्ट कुर्ने धैर्यता कहाँ हुनु । रिजल्टमा म के भए ? सर–मिसले आमालाई त सुनाए होलान् भन्ने ठानेर आमालाई सोध्थेँ तर आमाले केही बताउनु हुन्थेन । मनमा कौतुहलता बढिरहन्थ्यो । विद्यालय नजिकै कुसुमको रुख छेउमा शौचालय थियो । आफूभन्दा तल्ला कक्षाको रिजल्ट शुरु भएपछी म प्राय त्यही पस्थे ।
रिजल्ट आउनेआउने बेलामा भने भेलाभएका विधार्थीको सबैभन्दा पपछि बस्ने मेरो बानी । कक्षा ९ मा प्रथम स्थान हासिल गर्न सफल भएका छन्........विकास पौडेल । आहा । आमा त्यही । सबै मान्छे मैले पुरस्कार लिन गएको हेरिरहुन जस्तो । मेरो पपछि रिजल्ट आउँथ्यो दाइको । दाइ पनि सधैँ प्रथम । अब सम्झिउँ स्कुलले जीवनबाट फलामे ढोकातिर । एसएलसी....त्यसअघि जिल्ला स्तरीय प्रवेश परीक्षा । बिहान बेलुका कोचिङ । स्कुलको कक्षामा साँझमा इन्भर्टर जोडेर भएपनि पढाइएका कोचिङ कक्षा । एकोहोरो पढाइ । विद्यालयमा त्यसरी इन्भर्टर जोडेर पढ्ने व्यवस्था मिलाउन प्राध्यापकहरुको लगनले नै राज्यको नीति जे जस्तो भएपनि अहिले आउदाँ नेपाल यसरी नै चलेको छ जस्तो लाग्छ । स्कुलमा फेभरेट टिचर सायद सबैका हुन्छन् ।
मेरा पनि हुनुहुन्थ्यो महेन्द्र सर, यज्ञ अर्थात रामु सर ... । हिजोआज रामु सरले अन्तरविद्यालय वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा जाँदा लेखिदिएको भाषण सम्झिँदा श्रद्धाले मन भरिएर आउँछ । एसएलसी नजिक आउन लाग्यो, मैले गणित त सजिलो हो नी भनेर छोडेको सबै बिर्सिएछु । एकदिन मेरो कान्छा बा कि छोरी प्रकृतिका सरिता, म, प्रकृति भएर अभ्यास गरेर फर्किदा म स्तब्ध भए । त्यो सम्झिँदा आज झल्यास्स हुन्छ– मैले कसरी रिकभर गरे । विशेषगरी क्षेत्रमिति र सिलिण्डर वाला फर्मुला हुने च्याप्टर सबै बिर्सिएको रहेछु ।
एसएलसीमा साथीभाइ जम्मा भएर पढेकोे, अन्य स्कुलका शिक्षकहरु आएर पठाउँदा हुने नौलो अनुभव, कोचिङका साँझका क्लास, जीवनमा बढ्दै गएको परिपक्वता, एकदमै अश्लिल शब्द बोल्ने साथीहरु र आफूको भिन्नता, कक्षामा अरु साथीहरुलाई समेत सिकाउँदाका पल, शिक्षकहरुको बढ्न थालेको सजायको वेग, शिक्षकहरुको विधार्थीको पुर्नमूंल्याकन, तल्लो कक्षाका विधार्थीले गरेको बिदाई, गह्रौ मन । अन्य विद्यालयका शिक्षकहरुसँग ट्युसन पढ्न जाँदाको अनुभव र त्यहाँका विधार्थी र अझ मलाई त्यहाँका प्रथम विधार्थी भन्दा गणितमा आफूलाई उचो देखाउन मनपर्ने स्वभाव । मलाई अझै सम्झना छ, श्री मलावरदेवी माविमा दुई किशोरी थिए, तिनीहरु हाम्रो ब्याजमा त्यस गा.वि.स बाट सरकारी विद्यालय मध्यबाट सबैभन्दा उत्कृष्ट नै भए, त्यो चर्चा हाम्रो गाँउतिर जताततै थियो, त्यहाँ त त्यस्ता विधार्थी थिए रे भन्ने । एसएलसीको यस्ता विधार्थीको चर्चा र विद्यालयको चर्चा एवमं कसले डिस्टिक्सन ल्याउँला ? कसले कुन श्रेणी ल्याउला ? भन्ने चर्चा खुबै चल्थ्यो । म एकदम धोकेर पढ्थे । नेपालीमा हुने सप्रसंँग व्याख्या मैले हाम्रो नयाँ बनेको पक्की घरको छतको कोठामा बसेर पढेको सम्झन्छु । पहिलोपटक भिन्न विद्यालयमा गएर परीक्षा दिएको अनुभव बढो कौतुहलतापूर्ण थियो । विज्ञानको परीक्षामा केशव सरले घरमै आएर लिएर गएको मैले सम्झिरहेको छु ।
सामाजिकको परीक्षाको दिन ५८ मिनेट बितिसक्दा समेत मैले पिसाब रोक्न नसकेर कक्षाकोठाका निरीक्षकले पीषक्षा केन्द्रका अनुगमन कर्ता लाई बोलाएर स्वीकृत लिनुपरेको थियो । म पिसाब रोक्न नसक्ने, त्यतिबेला मैले सायद नसकेर एक दुई मिनेट त लेख्नै सकिन । परीक्षा दिसकेपपछि के के गर्छु भन्ने प्लान ? तर दिइसकेपपछि शुरुमा के गर्ने भन्ने अन्यौलता । बढो रोमान्चक थिए ती दिन । एसएलसीको परीक्षा दिँदा चिट चोर्ने काइदाहरु पनि बढो रोचक छन्् । एउटा साथीले पेपरमाथि चिट राख्ने सर नजिक आए पेपर पटाएर पढेजस्तो गर्ने । मैले प्रायः पेपर वा कापी मुनि राखेर सार्ने जुक्ति लगाउथेँ । एसएलसीमा कि पोइन्टहरु हातमा, प्रवेशपत्रमा टिपेर गइयो । एसएलसीमा पेपर कसरी पट्याउने ? कसरी लेखेको पेपर सफा देखाउने, अक्षर कस्ता राख्ने जस्ता कुरामा छलफल गथ्र्यो । एसएलसीका पेपर चेक गरिसक्नुभएका महेन्द्र सरले कसलाई बढी अकं किन दिनुहुन्थ्यो ? हामी मज्जाले सुनेर बस्थ्यौँ । उहाँको सुझाव थियो– लेखेको केर्नुपर्यो भने एक लाइनले मात्र केर्ने, गेस ह्वाट आई युजज्ल डु ? एस आई डु केर्या केर्यै । हा..हा तर अलिअलि लागू भने गरे एसएलसीमा । सरको अर्को पनि सुझाव– यदि बिग्रियो भने त्यस पेजलाई पुरै केरेर माथि रफ लेख्दिने ।
एसएलसीमा मेरो बेन्चमा हाम्रोतिरको प्रख्यात निजी स्कुलको तेस्रो विधार्थी परेको थियो । उसले गणितको परीक्षामा पेपरमा आएका क्षेत्रमितिका चित्र नै बनाउँथ्यो त्यो देखेरचकित हुन्थेँ कसरी समय पुर्याउँछ ? भनेर तर उ नै सबैभन्दा पहिले परीक्षा सकेर निस्कस्थ्यो । एकले अर्कालार्ई सिकाउन गरिने कन्भिन्स, कसरी सिकाउने सल्लाह, नसिकाएकामा मनमुटाव, सरहरुले सिट प्लानिङ गर्दा पक्षपात गरेकामा विधार्थीहरुको दुःखेसो आदि सबैसबै एसएलसीका अनुभूति हुन । एसएलसीको अन्तिम दिन आएपपछि पहिलो पटक विद्यालयमा जाँदाको अनुभूति ठ्याक्कै अन्य कक्षाको रिजल्टको दिनको जस्तै उजाड थियो मेरा लागि । एसएलसीको रिजल्ट आउँदा म काठमाडौँ कलकीं दिदीकोमा आएको थिएँ ।
एसएलसीको रिजल्टसँगै मेरो अपेक्षामा गणित र ऐच्छिक गणितमा ९५ ९५ ल्याए गणित शिक्षकले राखेको ५ हजारको प्रस्ताव र डिस्टिंकसन थियो । ऐच्छिक गणितमा त अपेक्षा नै थिएन, तयारी राम्रै गरेको भएपनि म कतै आफ्नै पाराले गर्दै कतै निजि स्कुलको उल्लेखित विधार्थीको गर्दै, कति आफ्नै विद्यालयको पछाडि परेको साथीको गर्दै गएको थिए । सारै केरमेर गरेको थिए उत्तरपुस्तिकामा । रिजल्ट आयो, ७५ हो की ७४ पो हो लौँ बिर्सिएछु । जे होस् दाइके भन्दा १ प्रतिशत बढी आएर स्कुलको दोस्रो ब्याजको रुपमा रेकर्ड ब्रेक गरेको भने याद छ । दाइ र मेरो संवादको विषय प्राय यही हुन्थ्यो त्यसताका । यद्यपि दाइ मेरो मात्र होइन मेरो साथी दीपेन्द्रको समेत एसएलसीको प्राइभेट टिचर जस्तै भएको थियो । हामीले एकरात आफ्ना अति गोप्य कुरा समेत खुलेका थियौँ । मसँग त केही थिएन । तर दाइ र दीपेन्द्रको त्यो भने मलाई झल्झली याद छन् ।
एउटा अझसम्म दाइ सँगसमेत नखुलेको सस्पेन्स म यहाँ खुल्न जादैँछु । ओए भाग भाग....भाग ।.....एकै छिनमा महेन्द्र सरको घरको सोफामा दाइ र म । ...कस्ले ढुंगा हान्यो गोलकोटेको घर अघिको बाँसको झ्याङ निर, दाइले बेलिविस्तार लगायो । मैले भन्नै सकिन मैले पछिबाट बलिङ गरेको थिए, पालो नै पाएन । पछि आँट नै आएन ।
एसएलसीमा डिस्टिंकसनको ठूलो आश भएपनि आएन, नेपाली, सामाजिक बिग्रियो । यिनीहरुमा धेरै ठ्रलो अपेक्षा त थिएन तर अपेक्षा भएको लेखामा समेत आएन । बा मेरो डिस्टिंकसन आउने कुरामा बढी आशावादी हुनुन्थ्यो कि जस्तो लाग्थ्यो नआएपछि निराश हुनुभएहोला जस्तो समेत लागेको थियो । यद्यपि गणितमा मैले ९० माथि ल्याएको कुरा मेरो लागि आफैलाई गर्व गर्ने उपलब्धि लाग्यो । मन खुशी बनाएँ ।
अँ साँच्ची एसएलसी पढ्दै गर्दा कतिपय किशोरीले त बिहे गर्थे, भाग्थे त्यसले पनि जीवन थप परिपक्व बनेजस्तो अनुभव हुन्थ्यो ।